Chúng ta đang sống trong một giai đoạn đặc biệt của lịch sử nhân loại – một thời đại mà những thay đổi diễn ra nhanh hơn bất kỳ giai đoạn nào trước đây. Chỉ trong vài thập kỷ, thế giới đã chứng kiến sự bùng nổ của Internet, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, tự động hóa và kết nối toàn cầu. Những tiến bộ ấy không chỉ làm thay đổi cách con người làm việc, giao tiếp và học tập mà còn đặt ra những câu hỏi căn bản về vai trò của con người trong một xã hội ngày càng được định hình bởi công nghệ.
Mỗi cuộc cách mạng công nghệ đều mở ra những cơ hội mới, nhưng đồng thời cũng tạo ra những thách thức chưa từng có. Ngày nay, chúng ta có thể tiếp cận lượng kiến thức khổng lồ chỉ trong vài giây, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc con người hiểu biết sâu sắc hơn. Thông tin ngày càng nhiều, trong khi khả năng phân tích, chọn lọc và phản biện lại trở thành kỹ năng khan hiếm. Chúng ta kết nối với hàng nghìn người trên mạng xã hội, nhưng đôi khi lại thiếu những cuộc đối thoại chân thành trong đời sống thực. Chúng ta làm việc hiệu quả hơn nhờ công nghệ, nhưng cũng đối mặt với áp lực lớn hơn về tốc độ, sự cạnh tranh và những kỳ vọng không ngừng gia tăng.
Tôi cho rằng đây không phải là nghịch lý của công nghệ, mà là lời nhắc nhở rằng sự phát triển của xã hội không thể chỉ được đo bằng tốc độ đổi mới hay những thành tựu kỹ thuật. Một xã hội thực sự tiến bộ cần đồng thời phát triển tri thức, đạo đức và năng lực của con người. Công nghệ có thể mở rộng khả năng của chúng ta, nhưng chính con người mới quyết định công nghệ sẽ được sử dụng để kiến tạo hay để gây chia rẽ; để phục vụ lợi ích chung hay chỉ theo đuổi những mục tiêu ngắn hạn.
Một trong những thay đổi lớn nhất của xã hội hiện đại là sự dịch chuyển từ nền kinh tế dựa trên tài nguyên sang nền kinh tế dựa trên tri thức. Giá trị của một tổ chức hay một quốc gia không còn chỉ được quyết định bởi nguồn tài nguyên thiên nhiên hay quy mô vốn đầu tư, mà ngày càng phụ thuộc vào chất lượng nguồn nhân lực, năng lực đổi mới sáng tạo và khả năng tạo ra tri thức mới. Trong bối cảnh đó, học tập không còn là giai đoạn chuẩn bị cho công việc mà trở thành một phần không thể tách rời của cuộc sống. Khả năng học hỏi, thích nghi và tái tạo năng lực sẽ quyết định khả năng phát triển của mỗi cá nhân cũng như của toàn xã hội.
Sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo càng làm cho nhận thức ấy trở nên rõ ràng hơn. AI có thể hỗ trợ con người xử lý dữ liệu, phân tích thông tin và tự động hóa nhiều công việc vốn trước đây đòi hỏi thời gian và nguồn lực lớn. Tuy nhiên, AI không thể thay thế hoàn toàn những phẩm chất cốt lõi làm nên bản chất của con người như lòng trắc ẩn, tư duy đạo đức, khả năng sáng tạo từ trải nghiệm sống hay sự đồng cảm trong các mối quan hệ xã hội. Vì vậy, câu hỏi quan trọng không còn là liệu AI có thay thế con người hay không, mà là con người sẽ phát triển những năng lực gì để cùng tồn tại và phát triển với AI.
Tôi tin rằng giáo dục sẽ đóng vai trò trung tâm trong việc trả lời câu hỏi đó. Nếu trước đây giáo dục tập trung vào việc truyền đạt kiến thức, thì trong tương lai giáo dục cần tập trung nhiều hơn vào việc hình thành năng lực tư duy, khả năng hợp tác, đạo đức nghề nghiệp, tinh thần học tập suốt đời và trách nhiệm công dân. Những kỹ năng này không chỉ giúp con người thích ứng với sự thay đổi của công nghệ mà còn giúp họ giữ được bản sắc và giá trị nhân văn trong một thế giới số hóa.
Bên cạnh những tiến bộ về công nghệ, xã hội hiện đại cũng đang đối mặt với nhiều thách thức mang tính toàn cầu như biến đổi khí hậu, già hóa dân số, bất bình đẳng, sức khỏe tinh thần và sự phân hóa trong tiếp cận giáo dục. Những vấn đề này không thể được giải quyết bởi một cá nhân, một tổ chức hay một quốc gia riêng lẻ. Chúng đòi hỏi sự hợp tác liên ngành, liên quốc gia và đặc biệt là sự kết nối giữa khoa học, doanh nghiệp, chính sách công và giáo dục. Tôi luôn tin rằng nghiên cứu khoa học chỉ thực sự có ý nghĩa khi góp phần giải quyết những vấn đề của xã hội, và giáo dục chỉ thực sự thành công khi nuôi dưỡng được những con người sẵn sàng chung tay giải quyết các thách thức chung.
Trong quá trình giảng dạy và nghiên cứu, tôi thường nhấn mạnh với sinh viên rằng thành công trong thế kỷ XXI không chỉ được đo bằng những gì một người biết, mà còn bằng cách họ sử dụng tri thức để tạo ra giá trị cho cộng đồng. Một chuyên gia giỏi là người không ngừng học hỏi. Một nhà lãnh đạo giỏi là người biết truyền cảm hứng và tạo cơ hội cho người khác phát triển. Và một công dân có trách nhiệm là người hiểu rằng mọi quyết định của mình đều có thể tạo ra những tác động vượt ra ngoài lợi ích cá nhân.
Nhìn về tương lai, tôi lạc quan trước những cơ hội mà xã hội hiện đại mang lại. Lịch sử cho thấy mỗi cuộc cách mạng công nghệ đều làm thay đổi cách con người sống và làm việc, nhưng đồng thời cũng mở ra những không gian mới cho sáng tạo, hợp tác và phát triển. Điều quan trọng không phải là chúng ta có bao nhiêu công nghệ, mà là chúng ta xây dựng được những con người như thế nào để làm chủ công nghệ ấy. Một xã hội chỉ thực sự phát triển bền vững khi tiến bộ về khoa học luôn song hành với sự phát triển của đạo đức, văn hóa và tinh thần trách nhiệm.
Đó cũng là góc nhìn mà tôi lựa chọn trên hành trình của mình. Tôi tin vào sức mạnh của tri thức, vào vai trò của giáo dục và vào khả năng đổi mới của con người. Tôi tin rằng công nghệ sẽ tiếp tục thay đổi thế giới, nhưng chính con người – với tư duy độc lập, tinh thần học tập suốt đời và khát vọng cống hiến – mới là yếu tố quyết định hướng đi của tương lai. Vì thế, nhiệm vụ quan trọng nhất của chúng ta hôm nay không chỉ là tạo ra những công nghệ thông minh hơn, mà còn là xây dựng những con người có tri thức sâu sắc hơn, nhân văn hơn và có trách nhiệm hơn với xã hội.
Tác giả: M.Econ Đặng Thiện Tâm